Kalça Protezi Çıkığı: 9 Neden, Belirtileri ve Güncel Tedavi Yaklaşımı

Kalça protezi çıkığı; protez başının yuvasından çıkmasıyla oluşan acil bir durumdur. Ani şiddetli ağrı, üzerine basamama ve bacakta şekil bozukluğu görülebilir. Çoğu vakada kapalı redüksiyonla yerine oturtulur; tekrarlayan çıkıklarda altta yatan mekanik neden araştırılarak revizyon cerrahisi planlanabilir.

Kalça protezi ameliyatı (total kalça artroplastisi – TKA), kalça eklemindeki ileri kireçlenme, femur başı nekrozu, kırıklar veya romatizmal hastalıklar gibi durumlarda ağrıyı azaltmak ve yürüme kalitesini artırmak için yapılan başarılı bir cerrahidir. Ancak her cerrahi işlemde olduğu gibi bazı komplikasyon riskleri mevcuttur. Bu komplikasyonların en bilinenlerinden biri de kalça protezi çıkığıdır.

Kalça protezi çıkığı, protezin “top” kısmı (femur başı) ile “yuva” kısmının (asetabulum) uyumunu kaybetmesi ve başın yuva dışına çıkmasıdır. Hastalar bunu çoğu zaman “kalçam yerinden çıktı” veya “bacağım yerinden oynadı” şeklinde tarif eder. Bu durum, hem ağrılı hem de acil değerlendirme gerektirebilen bir tablodur.

Bu yazıda en çok merak edilen konuları, Google arama niyetlerine uygun şekilde ele alacağız:

• Kalça protezi çıkığı neden olur?
• Belirtileri nelerdir?
• Acil mi?
• Nasıl yerine oturtulur (kapalı redüksiyon)?
• Tekrarlar mı?
• Çıkığı önlemek için nelere dikkat edilir?
• Tekrarlayan çıkıkta revizyon ameliyatı gerekir mi?
• Bilimsel veriler çıkık riskini azaltmak için hangi yöntemleri öneriyor?

Kalça protezi çıkığı nedir?

Kalça protezi çıkığı, total kalça protezi sonrası femur başının asetabular komponentten ayrılmasıdır. Bu olay, protezin stabilitesini sağlayan üç temel sistemden birinde (ya da birkaçında) problem oluştuğunda ortaya çıkar:

1. Yumuşak doku dengesi (kapsül, kaslar, tendonlar)
2. Komponent pozisyonları (asetabulum ve femoral stem açıları)
3. İmplant tasarımı (baş çapı, liner, dual mobility vb.)

Kalça çıkığı genel toplumda daha çok travmatik kalça çıkığı olarak bilinse de, protez sonrası çıkık farklı bir klinik gruptur ve yönetimi de farklıdır.

Bilimsel yayınlar, protez sonrası dislokasyon riskinin en çok ilk birkaç ayda (yumuşak dokular iyileşirken) belirgin olduğunu vurgular.

Kalça protezi çıkığı ne kadar sık görülür?

Toplumda kalça protezi çıkığının görülme oranı farklı serilerde değişebilir. Bunun nedeni; hasta profili, ameliyat tekniği, cerrahi yaklaşım, protez tipi ve cerrahın deneyimidir.

Literatürde primer total kalça protezinden sonra çıkık riskinin çok faktörlü olduğu ve risk faktörlerinin önemli rol oynadığı gösterilmiştir. Büyük çaplı sistematik derlemeler, dislokasyon riskini artıran faktörleri detaylı biçimde analiz etmektedir.

Kalça protezi çıkığı neden olur?

Kalça protezi çıkığına yol açabilen 9 kritik neden:

1. Komponent (cup/stem) malpozisyonu
2. Yumuşak doku yetersizliği (kapsül/abduktor)
3. Düşme veya ani travma
4. Omurga-pelvis uyumsuzluğu (spinopelvik problem)
5. Nörolojik hastalıklar (denge ve kontrol bozukluğu)
6. Daha önce kalça ameliyatı geçirme
7. Baş çapının küçük olması
8. İmpingement (kemik veya implant sıkışması)
9. Hasta uyumsuzluğu / riskli hareketler

“Kalça protezi çıkığı neden olur?” sorusu Google’da en çok aranan başlıklardan biridir. Çünkü hastalar çoğu zaman “Ben yanlış bir hareket mi yaptım?” diye düşünür. Gerçekte ise sebep tek bir şey değildir. Çıkık oluşumu genellikle hasta faktörleri + ameliyat faktörleri + implant faktörleri birleşimiyle olur.

1) Hasta ile ilgili nedenler (hasta faktörleri)

Bilimsel veriler, bazı hasta gruplarında dislokasyon riskinin daha yüksek olduğunu göstermektedir. Örneğin sistematik derlemelerde:

• Nörolojik hastalıklar
• Psikiyatrik hastalıklar
• Yüksek komorbidite yükü
• Daha önce kalça cerrahisi geçirme
• Spine (omurga) problemleri / spinal füzyon
• Romatoid artrit gibi inflamatuvar hastalıklar
• Femur başı nekrozu / osteonekroz

gibi durumların dislokasyon riskini artırabildiği belirtilmiştir.

Klinik yorum: Özellikle spinal sertlik + pelvik hareket kısıtlılığı olan hastalarda, kalçanın “fonksiyonel” hareket aralığı değiştiği için çıkık riski artabilir.

2) Cerrahiye bağlı nedenler (ameliyat faktörleri)

• Komponentlerin ideal pozisyonda olmaması
  Asetabular cup çok fazla anteversiyon ya da retroversiyon, aşırı abduksiyon gibi açılarla yerleştirildiyse impingement ve çıkık riski artabilir.
• Yumuşak doku onarımının yetersizliği
  Özellikle posterior yaklaşımda kapsül ve kısa dış rotatorların onarımı stabiliteye katkı sağlar.
• Cerrahi yaklaşımın etkisi
  Yaklaşımın tek başına her şeyi belirlemediği bilinse de, meta-analizlerde bazı yaklaşımlarla dislokasyon oranlarının farklılaştığı gösterilmiştir. Örneğin direkt anterior yaklaşım ile posterior yaklaşımı karşılaştıran bir meta-analizde dislokasyon oranlarının farklı olduğuna dair sonuçlar bildirilmiştir.

3) İmplant seçimi ve tasarıma bağlı nedenler

• Baş çapının küçük olması (özellikle 28 mm ve altı)
• Liner tasarımı
• Dual mobility (çift mobilite) sistemlerinin kullanılmaması
• Yetersiz offset / bacak boyu ayarı

Dual mobility kapların özellikle riskli hasta gruplarında dislokasyonu azaltabileceğine dair literatürde giderek artan kanıtlar vardır.

Kalça protezi çıkığı belirtileri nelerdir?

Kalça protezi çıkığı çoğu zaman hastanın “anladığı” bir durumdur çünkü belirtiler dramatiktir:

• Ani başlayan şiddetli kalça ağrısı
• Bacağın üzerine basamama
• Yürüme/ayağa kalkamama
• Bacakta şekil bozukluğu hissi
• Bacağın kısalmış gibi durması
• Ayağın içe veya dışa dönük kalması
• Bazı hastalarda “tak diye çıktı” hissi

Bu belirtiler ortaya çıktığında acil değerlendirme gerekir.

Kalça protezi çıkığı acil midir?

Evet. Kalça protezi çıkığı acildir. Çünkü:

• Şiddetli ağrı nedeniyle hasta hareket edemez.
• Kas spazmı artar ve yerine oturtma (redüksiyon) zorlaşır.
• Nadiren damar-sinir basısı riski olabilir.
• Çıkık pozisyonda beklemek yumuşak doku hasarını artırabilir.

Bilimsel yayınlar, protez sonrası çıkığın genellikle “kapalı redüksiyon” ile ameliyatsız yerine oturtulabildiğini; ancak tekrarlayan olgularda cerrahi gerekebileceğini belirtir.

Kalça protezi çıkığında hasta ne yapmalı? (Evde ilk yapılacaklar)

Hastaya pratik ve güvenli öneriler:

1. Ayağa kalkmaya çalışmayın
2. Bacağınızı zorlayarak düzeltmeyin
3. 112/ambulans çağırın veya acile gidin
4. Ağrı varsa doktor önerisiyle analjezi uygulanabilir
5. Hastaneye giderken mümkünse sedye ile taşıma daha güvenlidir

Çok önemli: “Kalçam çıktı, ben yerine oturtayım” gibi müdahaleler sakıncalıdır.

Doktorlarımıza ulaşmak ve randevu almak için tıklayınız

Kalça protezi çıkığı nasıl anlaşılır? (Muayene ve röntgen)

Kalça protezi çıkığı tanısı genellikle:

• Klinik muayene
• Direkt grafi (AP pelvis)
• Gerekirse lateral görüntü
• Bazı seçilmiş olgularda BT ile komponent pozisyon analizi

ile konur.

Doktorun en kritik soruları şunlardır:

• İlk çıkık mı?
• Ameliyat sonrası kaçıncı gün/ay/yıl?
• Çıkık hangi hareket sırasında oldu?
• Daha önce omurga cerrahisi var mı?
• Protez tipi, baş çapı, yaklaşım neydi?

Kalça protezi çıkığı nasıl yerine oturtulur? (Kapalı redüksiyon)

Birçok vakada ilk basamak tedavi:
✅ Kapalı redüksiyon

Bu işlem genellikle:

• Acil serviste veya ameliyathanede
• Sedasyon veya anestezi altında
• Kontrol grafisiyle doğrulanarak

yapılır.

Bilimsel yayınlar, kapalı redüksiyonun çoğu durumda protezi ameliyatsız yerine oturtabildiğini ifade eder.

Kapalı redüksiyon sonrası:

• Hastaya kısa süreli istirahat
• Bazı olgularda abduksiyon yastığı/ortez
• Kademeli mobilizasyon
• Risk faktörleri analizi

planlanır.

Kalça protezi çıkığı sonrası nelere dikkat edilmeli?

Bu konu hem hasta hem hekim açısından çok kritiktir. Çünkü “çıkık yerine oturdu” demek “sorun bitti” anlamına gelmez.

Genel öneriler:

• İlk 6 hafta kontrollü hareket
• Otururken aşırı alçak koltuktan kaçınma
• Ani dönme hareketlerinden kaçınma
• Yatış pozisyonlarında cerrahın önerisine uyma
• Fizik tedavi programını aksatmama

Literatür, protez sonrası dönemde bazı hastalara “kalça önlemleri” verilebileceğini ve bunların genellikle ilk 6 hafta kritik olduğunu belirtir.

Kalça protezi çıkığı sonrası yasak hareketler nelerdir?

Burada önemli nokta: Yaklaşıma göre yasaklar değişir.

Posterior yaklaşım sonrası sık önerilen kısıtlamalar

• Kalçayı 90 dereceden fazla bükmemek
• İçe rotasyon + adduksiyon kombinasyonundan kaçınmak
• Bacak bacak üstüne atmamak
• Alçak tuvalet/koltuk kullanmamak

Literatür posterior yaklaşım ile ameliyat olan hastalarda erken dönemde 90 derece fleksiyondan kaçınma gibi önerilere yer verir.

Ancak son yıllarda literatürde “rutin kısıtlama gerekli mi?” konusu tartışmalıdır.

Kalça protezi çıkığı tekrar eder mi?

Evet, bazı hastalarda kalça protezi çıkığı tekrarlayabilir.

Tekrarlama riskini artıran durumlar:

• Komponent malpozisyonu
• Yumuşak doku yetersizliği
• Nöromüsküler hastalıklar
• Omurga-pelvis uyumsuzluğu
• Protez baş çapının küçük olması
• Hasta uyumunun zayıf olması

Bu nedenle ilk çıkık sonrası hekim açısından şu soru önemlidir:
Bu çıkık “tesadüfi bir hareket kazası” mı, yoksa “yapısal bir instabilite” mi?

Kalça protezi çıkığı kaç kere olursa ameliyat gerekir?

Tek bir sihirli sayı yoktur. Ancak pratikte:

• Tek seferlik çıkık → çoğu zaman kapalı redüksiyon + önlem + takip
• Tekrarlayan çıkık → mutlaka altta yatan nedeni araştırma + revizyon seçeneklerini değerlendirme

Bilimsel yayınlarda tekrarlayan dislokasyonlarda daha ileri cerrahinin gerekli olabileceğini belirtir.

Tekrarlayan kalça protezi çıkığında nedenler nasıl araştırılır?

Bu aşama ortopedik olarak çok değerlidir ve “bilimsel yazı” gücünü artırır.

Değerlendirme başlıkları:

1) Komponent pozisyon analizi

• Cup inklinasyon / anteversiyon
• Femoral anteversiyon
• Kombine anteversiyon

2) Bacak boyu ve offset

• Offset az ise yumuşak doku gerginliği azalır → instabilite artabilir

3) Abduktor mekanizma

• Gluteus medius yetersizliği, trokanterik problemlerde instabilite artabilir

4) Spinopelvik faktörler

• Spinal füzyon, sert omurga, deformite gibi durumlar kalçanın fonksiyonel pozisyonunu değiştirir

5) İmplant tasarımı

• Baş çapı
• Constrained liner / dual mobility
• Boyun-liner impingement

Kalça protezi çıkığı tedavisi nasıl yapılır?

Tedavi “tek başlık” değildir. En doğru yaklaşım evreye göre planlamaktır:

1) İlk çıkık (primer dislokasyon)

• Kapalı redüksiyon
• Ağrı kontrolü
• Kısa süreli istirahat
• Eğitim (riskli hareketlerden kaçınma)
• Takip grafileri

2) Tekrarlayan çıkık

• BT ile komponent analizi
• Yumuşak doku değerlendirmesi
• Spinopelvik analiz
• Revizyon planlaması

Kalça protezi çıkığı ameliyatı (revizyon) ne zaman gerekir?

Revizyon gerektiren senaryolar:

• Komponent malpozisyonu saptanması
• Çoklu tekrarlayan çıkık
• Abduktor yetersizliği
• Mekanik impingement
• Liner aşınması/gevşeme

Revizyon seçenekleri:

• Cup revizyonu
• Stem revizyonu
• Baş çapı artırma (uygunsa)
• Dual mobility liner/cup
• Constrained liner (seçilmiş vakalarda)

Dual mobility (çift mobilite) protezler kalça protezi çıkığını azaltır mı?

Dual mobility sistemleri, klasik TKA’ya göre “daha büyük etkin baş çapı” mantığıyla stabiliteyi artırmayı hedefler.

Bilimsel literatürde dual mobility kapların dislokasyon oranlarını düşürebileceğini belirten derlemeler vardır.

Ayrıca daha güncel çalışmalar ve derlemeler, özellikle yüksek riskli gruplarda dual mobility kullanım trendlerinin arttığını ve stabiliteye katkı sağlayabildiğini göstermektedir.

Klinik yorum: Dual mobility, özellikle kırık nedeniyle protez, nöromüsküler hastalık, ileri yaş, spinopelvik problem gibi “yüksek risk” gruplarında avantajlı olabilir.

Cerrahi yaklaşım dislokasyon riskini etkiler mi?

Google aramalarında hastaların çok sorduğu bir konu:

• “Önden kalça protezi daha mı az çıkar?”
• “Posterior yaklaşımda çıkık daha mı fazla?”

Literatürde yaklaşım karşılaştırmaları yapılmıştır. Örneğin direct anterior vs posterior yaklaşımları değerlendiren meta-analizlerde dislokasyon oranlarıyla ilgili istatistiksel farklar bildiren yayınlar mevcuttur.

Ancak unutmayalım:

✅ yaklaşım tek başına “iyi/kötü” değildir
✅ cerrahın deneyimi, komponent pozisyonu ve hasta seçimi belirleyicidir.

Kalça protezi çıkığı sonrası “kalça hareket kısıtlamaları” gerçekten gerekli mi?

Bu konu son yıllarda tartışmalı ve bilimsel açıdan güçlü bir başlıktır.

Posterior yaklaşım sonrası “precautions” (90 derece fleksiyon, adduksiyon ve iç rotasyondan kaçınma gibi) klasik olarak uygulanır. Ancak yakın dönemde yayınlanan meta-analizlerde, bu kısıtlamaların dislokasyon oranlarını mutlak olarak azalttığına dair güçlü kanıtın sınırlı olabileceği ifade edilmiştir.

Bu pratikte şu anlama gelir:

• Her hastaya aynı yasak listesi vermek yerine
• kişiye özel risk analizi yapmak daha rasyoneldir.

Kalça protezi çıkığı sonrası fizik tedavi ve egzersiz

Çıkık sonrası rehabilitasyonda hedef:

• Ağrıyı azaltmak
• Abduktor kasları güçlendirmek
• Kontrollü mobilizasyon sağlamak
• Düşme riskini azaltmak

Örnek egzersiz grupları:

• İzometrik gluteal aktivasyon
• Yan yatış abduksiyon (uygun vakalarda)
• Denge/propriyosepsiyon çalışmaları
• Yürüme eğitimi (baston/walker ile)

Bu bölümde hasta güvenliği açısından “doktor ve fizyoterapist onayıyla” vurgusu çok önemlidir.

Kalça protezi çıkığını önlemek için neler yapılmalı?

Hastanın dikkat etmesi gerekenler

• İlk 6 hafta ani hareketlerden kaçınmak
• Alçak koltuktan kalkarken destek almak
• Tuvalet yükseltici kullanmak (gerekirse)
• Bacak bacak üstüne atmamak (özellikle posterior yaklaşım sonrası)
• Düşme riskini azaltmak (ev düzeni, halı, kablo vb.)

Cerrahın dikkat etmesi gerekenler (bilimsel yaklaşım)

• Komponent pozisyon optimizasyonu
• Yumuşak doku onarımı
• Hasta risk faktörlerine göre implant seçimi
• Gerekli hastada dual mobility düşünmek

Kalça protezi çıkığı hakkında sık sorulan sorular (SSS)

Kalça protezi çıkığı kendiliğinden düzelir mi?

Hayır. Çoğu hastada profesyonel redüksiyon gerekir.

Kalça protezi çıkığı sonrası tekrar yürüyebilir miyim?

Evet, çoğu hasta uygun tedavi sonrası tekrar yürür. Ancak tekrar riskine karşı dikkat gerekir.

Kalça protezi çıkığı olan hasta ameliyat olmak zorunda mı?

İlk çıkık çoğu zaman kapalı redüksiyonla düzelir. Tekrarlarsa revizyon gündeme gelebilir.

Kalça protezi çıkığı kaç günde iyileşir?

Net süre kişiye göre değişir. İlk günlerde ağrı azalabilir, ancak yumuşak dokuların toparlanması için haftalar gerekir.

Sonuç: Kalça protezi çıkığı ciddi ama yönetilebilir bir durumdur

Kalça protezi çıkığı, kalça protezi ameliyatının en önemli komplikasyonlarından biridir. Genellikle ilk aylarda görülme riski daha yüksektir. Çoğu vakada kapalı redüksiyonla yerine oturtulabilir; ancak tekrarlayan dislokasyonlarda altta yatan mekanik veya biyolojik nedenler araştırılmalı, gerekirse revizyon cerrahisi planlanmalıdır.

Bilimsel literatür; hasta risk faktörlerinin (nörolojik durumlar, komorbidite, omurga problemleri vb.), cerrahi yaklaşım ve teknik detayların, implant seçiminin (dual mobility gibi) çıkık riskinde belirleyici olabileceğini göstermektedir.

Prof. Dr. Yalkın ÇAMURCU’nun diğer yazıları için tıklayınız